نگاهی به سمینار تاریخ پنج هزار ساله ساز عود در ایران

بررسی تاریخ پنج هزار ساله ساز عود با سخنرانی و تکنوازی مجید ناظم پور-پژوهشگر این ساز-با حضور جمعی از هنرمندان و فرهیختگان شهر اصفهان عصر روز پنج شنبه بیست و سوم شهریورماه در فضای باز موزه هنرهای معاصر برگزار شد.

ناظم پور که 11سال درباره ساز عود یا همان بربط مطالعه کرده،بر این باور است که زادگاه این ساز کشور ایران بوده و به دلایل گوناگون در طی سال ها بربط به دست فراموشی سپرده شده و کم کم سر از سایر کشورها به ویژه کشورهای عربی در آورده است.این مسئله تا بدانجاست که بسیاری این ساز را سازی عربی می دانند.وی طی 11سال پژوهش در این باره،کوشیده است تا ایرانی بودن این ساز را ثابت کرده و در این سمینار نیز به بررسی تاریخ پنج هزار ساله آن پرداخت و نظریات گوناگون درباره عود را مطرح و نقد کرد. در این برنامه که برای نخستین بار در ایران با حضور اساتیدی همچون استاد گلستانه(نوازنده بنام بربط)،استاد احمد هنرمند(نوازنده نی)،استاد نعمت ا...ستوده(نوازنده نی و سه تار)و...برگزار شد،این پژوهشگر درباره چگونگی ورود بربط به اروپا و سایر کشور ها گفت:«در اوایل قرن هشتم میلادی، عود از طریق دروازه اسپانیا وارد اروپا شد و در عصر رنسانس که به نحوی دوران طلایی این ساز در اروپا بود، به اوج شکوفایی رسید.این ساز در دوره رنسانس توانست توانایی و امکانات خود را برای اجرای قطعات انگشت¬گذاری مزدوج به خوبی نشان بدهد. در کشورهای عربی،ساز عود را به خاطر کامل بودن و قابلیت اجرای تمام حالات موسیقی به عنوان سلطان سازها می دانند و این ساز محدودیت های ساز قانون را ندارد و می توان با آن تغییر کوک و تغییر مقام داشت.» وی ضمن بررسی تاریخ پنج هزار ساله عود،می افزاید که درباره محل تولد یا ساخت ساز عود نظریه های گوناگونی وجود دارد.عده¬ای بر این باورند که این ساز در منطقه¬ای به نام«اور»در عراق عرب برای نخستین بار دیده شده¬است. در واقع کاوش¬های عراق باستان، نشانگر استفاده از سازهای کوبه¬ای و بادی بوده است که به خاطر رطوبت زیاد در این منطقه، تمام این سازها از بین رفته است. عده دیگری نیز معتقدند که عود سازی مصری است اما پژوهشگر انگلیسی «کاتلین شلیزنگر» در سال 1910 ابراز کرد که عود ریشه¬ای ایرانی دارد و اعراب در قرن ششم، عود را از ابعاد بربط ایرانی اقتباس کرده¬اند. به گفته این پژوهشگر،در سال 1927،«بن سینگر» نظریه¬ای را منتشر کرد که بر اساس آن اختراع و پیدایش عود به مصریان نسبت داده شده بود.این اشتباه از آنجا ناشی شده بود که آثار باستانی کشف شده در اهرام مصر،نشان از وجود عود در اهرام مصر پیش از عراق داشت؛اما پژوهشگران دیگری مانند«هانس کیمان کورت»،«آلیس شناودر» و«ریکاردو ایشمان»بر این باورند که مصریان باستان،عود را از تمدن سومریان اقتباس کرده¬اند و در واقع عودی که در مصر وجود داشته یک ساز وارداتی است نه یک ساز اصیل مصری و قاعدتاً نمی¬تواند یک ساز مصری باشد.عود یا بربط، توسط خوارزمی در کتاب «مفاتیح العلوم»به سینه مرغابی تعریف شده است که این ساز از نظر شکل ظاهری کاسه و دسته ساز به مرغابی شباهت داشته و به همین خاطر، بربط نامیده شده است.با وجود این،عده ای بر این باورند که بربط برگرفته از نام باربد نوازنده معروف دوره ساسانی است که بعد از حمله اعراب و آشنا شدن آنها با این ساز، بربط را به صورت معرب باربد، استفاده کرده اند که همین نام دوباره به ایران بازگشته است.با این حال، نظر خوارزمی بین پژوهشگران موسیقی، صائب تر به نظر می رسد. مجید ناظم پور از زمانی می گوید که برای پژوهش در موسیقی به ویژه از عود به کشورهای عربی سفر کرده و به خوبی متوجه شده بود که مردمان این کشورها، اصفهان را به عنوان پایتخت فرهنگی ایران می شناسند.وی توضیح می دهد:«زمانی که از قاره آسیا به شمال آفریقا رفتم،متوجه شدم برخلاف تصورم که ظاهراً نباید اصفهان را بشناسند،این شهر را مرکز رشد و اشاعه فرهنگ اصیل ایرانی در زمینه¬های گوناگون و به ویژه موسیقی می¬دانستند.بنابراین گمان می¬کنم برای عرضه و معرفی موسیقی و سازهای ایرانی در سطح بین¬الملل، باید برنامه¬هایی از این دست نیز برگزار شود.» امیر سعید بورنگ-مدیر برنامه های مجید ناظم پور-ضمن عذرخواهی از برخی کاستی ها در برگزاری این سمینار گفت:«ما تمام تلاش خود را برای برگزاری این برنامه به بهترین نحو کردیم؛اما به خاطر وجود برخی مشکلات پیش بینی نشده فنی نتوانستیم برنامه را رأس ساعت مقرر شروع کنیم و امیدواریم که در برنامه های بعدی این کاستی ها را جبران کنیم.به هر حال آنچه در این برنامه ارائه شد،چیزی بود که ما می توانستیم و نه آن چیزی که می خواستیم.» نکته بسیار قابل توجه در این برنامه،اجازه نیافتن همنوازی همسر ناظم پور برای رفتن روی سن و اجرای برنامه بود که این بسیار جای پرسش دارد.آن هم در حالی که اصفهان را در بیشتر نقاط جهان به عنوان پایتخت فرهنگی ایران زمین می شناسند و در و دیوار چهلستون مملو از نقاشی های مینیاتوری است که نوازندگان زن را بر روی آنها ترسیم کرده اند. مجید ناظم پور که خود از دیار اصفهان است، در پاسخ به پرسش یکی از خبرنگاران در همین زمینه گفت:«من به اتفاق همسرم در همه کشورهای دنیا به ویژه کشورهای عربی که مسلمان نیز هستند،به اتفاق برنامه داریم و برایم جای بسی تعجب است که چرا در زادگاه خودم که به عنوان یک پایتخت فرهنگی شناخته می شود،اجازه اجرای برنامه به ایشان داده نشد.» پس از پایان سخنرانی درباره«بررسی تاریخ پنج هزار ساله عودنوازی در ایران»، مجید ناظم¬پور قطعاتی را به نام تمدن خراسان، تابلوی زندگی و پرواز گنجشک (تقدیم به منیر بشیر،عودنواز عراقی) نواخت د؛اجرای قطعه«تابلوی زندگی»به صورت تکنیکی از نکات جالب این سمینار بود که با استقبال مخاطبان مواجه شد. در پایان این سمینار،یک لوح خاتمکاری شده و سکه ای به رسم یابود از طرف شهرداری اصفهان به این پژوهشگر هدیه شد که وی برای ادای احترام،این هدایا را به استاد گلستانه تقدیم کرد. این برنامه،از سلسله برنامه هایی بوده که به همت شهرداری و موزه هنرهای معاصر اصفهان برگزار شده است.پیش از این نیز،همین برنامه با حضور هادی منتظری(نوازنده کمانچه)برگزار شده بود و قرار است که در ماه های آینده نیز این برنامه در سایر شهرهای ایران از جمله شیراز،همدان،تبریز نیز برگزار شود